विकास के.सी., रुकुम पश्चिम । नेपालले २००७ सालमा प्रजातन्त्र प्राप्त गर्‍यो र २०४७ सालमा बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापना भयो। राजनीतिक परिवर्तनका यी चरणहरूले देशलाई लोकतान्त्रिक यात्रातर्फ अघि बढाए पनि सबै भूगोलले समान रूपमा लोकतन्त्रको अनुभूति गर्न सकेनन्। रुकुम त्यसको प्रतिनिधि उदाहरण बनेर रह्यो।

‘जनयुद्ध’को उद्गमस्थलका रूपमा चिनिएको रुकुम लामो समयसम्म राजनीतिक रूपमा एक प्रकारको प्रभाव क्षेत्रजस्तै बन्यो। द्वन्द्वपछिको राजनीतिक संरचना बदलिँदै गए पनि स्थानीय राजनीतिक संस्कारमा बहुलवाद सहज रूपमा स्थापित हुन सकेन। संविधानले दिएको अधिकार व्यवहारमा रूपान्तरण हुन समय लाग्यो।

२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गर्‍यो। तर रुकुममा भने लोकतन्त्रको मूल मर्म-प्रतिस्पर्धा, वैचारिक स्वतन्त्रता र राजनीतिक सहअस्तित्व-पूर्ण रूपमा अभ्यास हुन नसकेको अनुभूति रहिरह्यो। फरक राजनीतिक धारणा राख्नु नै चुनौतीपूर्ण बन्नु, वैकल्पिक दलहरूलाई खुला रूपमा संगठन विस्तार गर्न कठिनाइ हुनु र चुनावी गतिविधि सीमित हुनुजस्ता अवस्थाहरूले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई कमजोर बनायो।

२०६४, २०७० र २०७४ का निर्वाचनहरू औपचारिक रूपमा सम्पन्न भए तापनि प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिक वातावरण बलियो देखिएन। निर्वाचन प्रक्रिया भए पनि विकल्पको वास्तविक प्रयोग सीमित भएको अनुभूति धेरै नागरिकमा थियो। २०७९ सालमा प्रमुख दलहरूबीचको चुनावी तालमेलले पनि प्रतिस्पर्धालाई अझ संकुचित बनायो।

तर २०८२ सालसम्म आइपुग्दा रुकुमको राजनीतिक परिवेशमा परिवर्तनको संकेत देखिन थालेको छ। परम्परागत राजनीतिक वर्चस्व कमजोर बन्दै जानु, नयाँ शक्ति र विचारहरूबीच प्रतिस्पर्धा बढ्नु तथा दलहरू खुला रूपमा गाउँ–बस्तीमा पुगेर मतदातासँग संवाद गर्न थालेका दृश्यहरूले राजनीतिक वातावरण क्रमशः खुला बन्दै गएको संकेत गर्छन्।

लोकतन्त्र केवल संविधानमा लेखिएको व्यवस्था मात्र होइन; नागरिकले निर्भय रूपमा विकल्प रोज्न सक्ने अवस्था पनि हाे। जब मतदाता दबाबविहीन रूपमा सुन्न, प्रश्न गर्न र निर्णय लिन सक्षम हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र जीवित हुन्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा, रुकुममा लोकतन्त्रको व्यवहारिक अनुभूति २०८२ सालमा आएर मात्र स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको अनुभूति हुन्छ। सम्भवतः यो यात्रा ढिलो सुरु भयो, तर अब लोकतान्त्रिक संस्कार संस्थागत हुने दिशातर्फ अघि बढिरहेको संकेत देखिन्छ।

लोकतन्त्रको सार सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तन पनि हो। रुकुमले अब त्यस परिवर्तनको वास्तविक अभ्यास सुरु गरेको जस्तो देखिन्छ।